Kaynaşma
Türkçede iki ünlü harf yan yana gelmez. Bu nedenle ünlü ile biten bir kelimenin sonuna ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde iki ünlünün arasına “n, s, ş, y” harflerinden biri getirilir. Bu harflere kaynaştırma harfi veya yardımcı ses; bu olaya ise kaynaşma veya kaynaştırma denir.
Kaynaştırma harflerini (yardımcı sesler) “YaŞaSıN” olarak kodlayabiliriz.
» iki + er → ikişer
» araba + ı → arabası
» pencere + in → pencerenin
» anne + i + i → annesini
» Kitaplarını dolabına yerleştirdi.
» Sınav başvuruları yarın başlayacak.
Ünsüz Yumuşaması (Sessiz Yumuşaması)
Türkçede sert ünsüzlerden “p – ç – t – k” biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde, bu sözcüğün sonundaki ünsüz yumuşayarak “b – c – d – g”ye dönüşür. Bu kurala ünsüz değişimi ya da ünsüz yumuşaması denir.
Ünsüz yumuşamasında;
p ünsüzü → b ünsüzüne,
ç ünsüzü → c ünsüzüne,
t ünsüzü → d ünsüzüne,
k ünsüzü → g veya ğ ünsüzüne dönüşerek yumuşar.
| » dolap | – | ı | → | dolabı |
| ↓ sert ünsüz | ↓ yumuşak ünsüz |
» ağaç – ı → ağacı
» kağıt – ı → kağıdı
» çocuk – u → çocuğu
» Çocuğumuz kitabını dolabına koydu.
> Bazı tek heceli kelimelerde yumuşama olmaz.
» et – i → eti
» süt – e → süte
» saç – ın → şaçın
> Yabancı sözcüklerde yumuşama görülmez.
» tabiat – ı → tabiatı
» devlet – e → devlete
> Özel isimlerin sonunda bulunan sert ünsüzler yazarken yumuşamaz, okunurken yumuşar.
| YAZILIŞI | OKUNUŞU | |
|---|---|---|
| Mehmet‘e | → | Mehmede |
| Zonguldak‘a | → | Zonguldağa |
| Sinop‘a | → | Sinoba |
Ünsüz Türemesi
Sözcüğün aslında olmadığı halde sözcüğe ek getirildiğinde ya da sözcüğün başka bir sözcükle birleşmesi sonucunda bir sesin ortaya çıkmasına ünsüz türemesi denir. Ünsüz türemesi çoğu zaman Arapça sözcüklerde görülür. Kimi Arapça sözcüklerin aslında bulunan, ancak sözcük Türkçeye geçerken düşen kimi sesler, daha sonra ortaya çıkabilir.
» red + etmek → reddetmek
» zan – ım – ca → zannımca
Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi sözcük başka bir sözcükle birleştiğinde ya da sözcüğe ek geldiğinde sözcükte bir ses artmıştır.
Ünlü Daralması
Türkçede “a – e” geniş ünlüleri ile biten fillere “-yor” eki getirildiğinde, fiilin sonundaki geniş ünlüler daralarak “ı – i – u – ü” dar ünlülerine dönüşür. Bu kurala ünlü daralması denir.
Ünlü daralmasında;
a ünlüsü → ı veya u ünlüsüne,
e ünlüsü → i veya ü ünlüsüne dönüşerek daralır.
| » bekle | – | yor | → | bekliyor |
| ↓ geniş | ↓ dar |
» başla – yor → başlıyor
» gülme – yor → gülmüyor
» susma – yor → susmuyor
» ye – y – ecek → yiyecek
Bu örneklerde “y” kaynaştırma ünsüzü, ünlü daralmasına sebep olmuştur.
» anla – y – acak → anlayacak
Bu örnekte ise “y” kaynaştırma ünsüzü, ünlü daralmasına neden olmamıştır.